Złoża bursztynu na południowym brzegu morza eoceńskiego
Barbara Kosmowska-Ceranowicz, Krystyna Leciejewicz
Muzeum Ziemi PAN
Al. Na Skarpie 27
00-488 Warszawa

W dolinach rzek Tyśmienicy i Piskornicy na zachodnim skraju Polesia Lubelskiego występują odsłonięcia osadów kredowych i trzeciorzędowych, które znane były już A. Giedroyciowi (1886). Pisał o nich również w 1955 r. E. Rühle, wieloletni dyrektor Instytutu Geologicznego.
Pierwszego odkrycia bursztynu w osadach trzeciorzędowych na tym obszarze dokonało wiercenie w Leszkowicach głębione w 1964 r. przez Zakład Poszukiwań Nafty i Gazu z Krakowa. Napotkano kilka brył bursztynu wielkości pięści, część okazów przekazano do Katedry Geologii UMSC w Lublinie (Zalewska 1974).
Pod koniec lat pięćdziesiątych obszar powierzchniowych odsłonięć trzeciorzędu i kredy włączono do planu badań Muzeum Ziemi. Zebrane w terenie próbki opracował jednak dopiero parę lat później E. Woźny w Instytucie Geologicznym, stwierdzając występowanie okruchów bursztynu w osadach trzeciorzędowych w kilku szybikach na głębokości do 5,35 m między Pomykowem i Siemieniem (Woźny 1966). E. Woźny pracował przede wszystkim nad stratygrafią osadów, bursztyn traktując jako szczególną ciekawostkę. Niemniej jednak dokumentacja znalezionych około 30 bryłek bursztynu, których dłuższe wymiary dochodziły do 10 - 12 cm, została bardzo dokładnie wykonana, a okazy złożone w Muzeum Instytutu Geologicznego.



Ryc. 1
Lokalizacja terenu badań w rejonie Parczewa.
1
- profil I oraz wiercenia ręczne (sondy) 1-9; 2 - linia przekroju

Wiek osadów bursztynonośnych z rejonu Siemienia badany był jeszcze wielokrotnie, również w ramach badań Muzeum Ziemi (Kosmowska-Ceranowicz i in. 1990) i ostatecznie zaliczony do najniższego poziomu górnego eocenu, tzw. zony NP 18 ustalonej na podstawie występującego w osadzie wapiennego nanoplanktonu.
Również w 1966 r. ukazało się opracowanie profilu wiercenia w Luszawie, na tarasie zalewowym doliny Wieprza (Mojski, Rzechowski, Woźny 1966), w którym opisano 12 większych bryłek bursztynu. Z badań litologicznych profilu w Luszawie wynika, że bursztyn występuje na głębokości 13-16 m w warstwach wykazujących wyraźną dwudzielność: w spągu w piaszczysto-żwirowych, wyżej - piaskach drobnoziarnistych.
Występowanie bursztynu w okolicy Luszawy potwierdziło drugie wiercenie głębione w latach osiemdziesiątych, a nowy punkt występowania wykazało wiercenie w Wygnanowie na południe od wsi (Łozińska-Stępień, Rytel, Saliński 1986).


Ryc. 2
Miejsca występowania bursztynu w rejonie Parczewa. Oznaczenia stratygraficzne:
1
- mastrycht; 2 - eocen górny; 3 - pliocen. Lokalizacja bursztynu: 4 - według E. Woźnego (1966); 5 - wiercenie nr 6 według E. Mojskiego, J. Rzechowskiego, E. Woźnego (1966); 6 - wiercenia według H. Łozińskiej-Stępień i innych (1986); 7 - informacja według Z. Zalewskiej (1974).

Podjęcie ponownych prac terenowych w rejonie Siemienia w 1986 r. przez zespół Muzeum Ziemi i Uniwersytetu Warszawskiego (Kosmowska-Ceranowicz i in. 1990) podyktowane było zarówno brakiem opracowań dotyczących genezy nagromadzeń bursztynu na tym terenie (mimo wielokrotnego stwierdzenia jego występowania), jak i potrzebą badań samego bursztynu. Niestety, 9 wierceń ręcznych (do głębokości 4,5 m) na większe koncentracje bursztynu nie natrafiło. Stwierdzono jedynie okruchy w bardzo drobnych frakcjach. Mogą one być lepszym wskaźnikiem większych koncentracji niż pojawienie się dużej bryły w całkowicie "czystym" osadzie, jak to się przypadkowo zdarza w piaskach czwartorzędowych.
Na podstawie szczegółowych badań litologicznych bursztynonośne piaski uznano za materiał znoszony z obszaru Tarczy Ukraińskiej, która opierała się wszelkim transgresjom, stanowiąc dogodny dla rozwoju roślinności ląd. Materiał klastyczny wraz z żywicą lasów osadzany był w formie delt w płytkomorskiej strefie przybrzeżnej na rozległym obszarze od okolic Parczewa aż do Kijowa. Badania wieku delty Parczewa odrzucają koncepcję prezentowaną przez V. Katinasa (1983), która tłumaczy powstanie koncentracji w paśmie polesko-ukraińskim przenoszeniem bursztynu w obrębie zbiornika eoceńskiego prądami morskimi z rejonów delty sambijskiej. Osady z rejonu delty Parczewa są starsze od chłapowsko-sambijskich.


Ryc. 3
Przekrój geologiczny według przekroju A-B na ryc. 1.
Km -
osady najwyższego mastrychtu; Q - osady czwartorzędowe; d - kompleks dolny osadów górnomioceńskich; g - kompleks górny; kropki pełne - bursztyn.

Badania bursztynu metodą spektroskopii absorpcyjnej w podczerwieni pozwoliły określić go jako bursztyn bałtycki, czyli sukcynit. Niestety, nie udało się stwierdzić obecności żadnych innych żywic towarzyszących.
Świadomość związku większych koncentracji bursztynu z rejonem bałtyckim, poparta bogatą na ten temat literaturą, była w Polsce oczywista. Nieznana zaś geneza pojawiania się bursztynu na południu i skromne na ten temat wzmianki w literaturze nie wzbudzały zainteresowań badawczo-poszukiwawczych.
Mimo wielu lat, jakie minęły od pierwszej wzmianki o występowaniu bursztynu w rejonie Parczewa, dopiero w latach 1980, 1987 i 1988 Przedsiębiorstwo Geologiczne w Warszawie podjęło badania okolicy Górki Lubartowskiej (ok.10 km na północ od Lubartowa) w celu określenia, czy koncentracje tego minerału mają znaczenie przemysłowe. W tym celu wykonano 158 otworów badawczych (wg projektu g Strzelczyka); obecność okruchów bursztynu stwierdzono w 103 otworach. Powierzchnia obszaru występowania bursztynu wynosi około 334 ha. Ogółem zasoby złoża oszacowano na 9957 ton bursztynu.
Miąższość warstwy bursztynonośnej wynosi średnio 7,00 m. Strop warstwy występuje na głębokości od 10,0 m do 24,5 m, spąg od 13,4 m do 29,2 m (Strzelczyk 199l).
W celu sprecyzowania wieku osadów bursztynonośnych wykonano analizy mikrofaunistyczne 13 próbek osadów z dwóch otworów. Analizy nie wykazały obecności w badanych próbkach szczątków mikrofauny o znaczeniu przewodnim. M. Piwocki (1990) w nawiązaniu do wyników badań stratygraficznych prowadzonych uprzednio na obszarze Lubelszczyzny uznał, że bezwapienne utwory mułkowo-piaszczyste z glaukonitem i bursztynem reprezentują wyższą część serii eocenu górnego (trzeciorzęd).
Przedsiębiorstwo Geologiczne w Warszawie przekazało Muzeum Ziemi PAN do szczegółowych badań litologicznych materiał pochodzący z 5 otworów wiertniczych Górka Lubartowska (otw. 79, 81, 137, 146A, 157).
Osady zaliczone do eocenu górnego występują w badanych otworach na głębokości od 11,0 m do 16,0 m, miąższość ich waha się od 14,0 m do 8,8 m. Pod osadami bursztynonośnymi występują szaro-białe margle kredy górnej. Nad osadami eoceńskimi występują piaski i żwiry zaliczone do czwartorzędu.
Szczegółowe badania litologiczne (m.in. analiza granulometryczna i analiza składu mineralno-petrograficznego frakcji lekkiej) pozwoliły na stwierdzenie dwudzielności serii eoceńskiej, podobnie jak w całym rejonie.


Ryc. 4
Obszar badań geologicznych w rejonie Górki Lubartowskiej.

Kompleks dolny stanowią piaski drobnoziarniste ze żwirem i zmienną zawartością mułków, z glaukonitem i okruchami bursztynu w dolnej części profilu. Żwir występuje w postaci tzw. fasolki oligoceńskiej, w osadzie występują ziarna kwarcu, skalenie, okruchy skał magmowych. Osady są bezwapienne. Kompleks ten uznano za transgresywny.
Kompleks górny stanowią drobnoziarniste piaski z mułkami i glaukonitem. Bursztyn stwierdzono w ilościach śladowych jedynie w jednej próbce.
Wstępne wyniki sadów bursztynonośnych z pięciu badanych profili wierceń pozwoliły na porównanie ich z osadami bursztynonośnymi z rejonu Parczewa opracowanymi przez B. Kosmowską-Ceranowicz i in.(1990).
B. Kosmowska-Ceranowicz i in. (1990) opierając się na wynikach badań litostratygraficznych osadów bursztynonośnych w rejonie Parczewa wskazała, że można uznać je za przedłużenie bursztynonośnych osadów serii kijowskiej występujących na obszarze Ukrainy - między innymi w Klesowie. Tworzą one tzw. deltę Parczewa, w osadach której gromadził się bursztyn znoszony z obszaru Tarczy Ukraińskiej.

Literatura cytowana
GIEDROYĆ A. (l886): Sprawozdanie z poszukiwań geologicznych dokonanych w guberni grodzieńskiej i przyległych jej powiatach Królestwa Polskiego i Litwy w roku 1878. Pam.Fizjogr. 6 s.3-16.
KATINAS V. (1983): Baltijos gintaras. Mosklas, Vilnius.
KOSMOWSKA-CERANOWICZ B., KOCISZEWSKA-MUSIAŁ G., MUSIAŁ T., MULLER C. (1990): Bursztynonośne osady trzeciorzędowe okolic Parczewa. Prace Muzeum Ziemi, Z.41 s. 21-35 Warszawa.
ŁOZIŃSKA-STĘPIEŃ H., RYTEL A., SALIŃSKI P. (1986): Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski, arkusz Leszkowice (1:50000). Warszawa.
MOJSKI J.E., RZECHOWSKI J., WOŹNY E. (1966): Górny eocen w Luszawie nad Wieprzem koło Lubartowa. Prz. Geol.12 s. 513-517 Warszawa.
PIWOCKI M. (1990): Opinia nt. wieku utworów trzeciorzędowych z wierceń w okolicy miejscowości Górka Lubartowska, woj. lubelskie. Maszynopis, Warszawa.

RÜHLE E. (1955): Przegląd wiadomości o podłożu czwartorzędu północno-wschodniej części Niżu Polskiego. Biul. PIG 34 Warszawa.

STRZELCZYK g (1991): Występowanie bursztynu w utworach trzeciorzędowych w rejonie Górki Lubartowskiej (gmina: Niedźwiada, Ostrówek, województwo lubelskie). Maszynopis 8 s.

WOŹNY E. (1966): Fosforyty i bursztyny z Siemienia koło Parczewa. Prz. Geol. 6 s. 277-278 Warszawa.
ZALEWSKA Z. (1974): Geneza i stratygrafia złóż bursztynu bałtyckiego Biul PIG. 281 s. 139-173 Warszawa.